Czy Zaburzenie Paniczne i Agorafobia są Uwarunkowane Genetycznie? Co Nauka Mówi o Lęku
Co Powoduje Zaburzenie Paniczne i Agorafobię?
Jednym z najczęstszych pytań, jakie słyszę, jest: „Czy zaburzenie paniczne i agorafobia są genetyczne?” To bardzo dobre pytanie, ponieważ zwraca uwagę na ważną różnicę między predyspozycjami genetycznymi a zachowaniami wyuczonymi. Przyjrzyjmy się temu bliżej.
Zaburzenie Paniczne i Agorafobia są w 100% Wyuczonymi Reakcjami
Zanim przejdziemy do badań naukowych, warto podkreślić jedną ważną rzecz: zarówno zaburzenie paniczne, jak i agorafobia są wyuczonymi reakcjami.
Badania sugerują, że odziedziczalność agorafobii wynosi około 30–40%, natomiast zaburzenia panicznego jest nieco wyższa i wynosi około 40–50%.Nie oznacza to jednak, że któreś z tych zaburzeń jest genetyczne w takim samym sensie jak kolor oczu czy wzrost.
Badania pokazują raczej, że niektóre osoby dziedziczą cechy, które zwiększają podatność na lęk, takie jak:
większa wrażliwość na sygnały płynące z własnego ciała (wrażliwość interoceptywna),
silniejsza reakcja „walcz albo uciekaj”,
większa reaktywność na postrzegane zagrożenia.
Najważniejsze jest jednak to, że ani zaburzenie paniczne, ani agorafobianie są zapisane na stałe w naszym DNA. Rozwijają się poprzez proces uczenia się i unikania. Niektóre osoby doświadczają ataków paniki i nigdy nie rozwijają zaburzenia panicznego. Inne rozwijają zaburzenie paniczne, ale nigdy nie dochodzi u nich do agorafobii. Dlaczego? Ponieważ zarówno panika, jak i unikanie są zachowaniami, które z czasem ulegają utrwaleniu.
Jak Rozwija Się Zaburzenie Paniczne? (Wyuczona Reakcja)
Zaburzenie paniczne rozpoczyna się wtedy, gdy osoba błędnie interpretuje normalne odczucie z ciała (np. przyspieszone bicie serca lub zawroty głowy) jako wydarzenie zagrażające życiu („Umieram!”, „Mam zawał serca!”, „Zaraz zemdleję!”). Taka interpretacja wywołuje silny lęk, przez co mózg zaczyna uznawać samo odczucie z ciała za niebezpieczne.
Z czasem tworzy się błędne koło paniki:
pojawia się normalne odczucie z ciała,
osoba interpretuje je jako zagrożenie,
lęk narasta, przez co odczucie staje się jeszcze silniejsze,
mózg uczy się bać samego lęku - i w ten sposób rozwija się zaburzenie paniczne.
To nic więcej niż wyuczony fałszywy alarm. A skoro został wyuczony, można go również oduczyć.
Jak Rozwija Się Agorafobia? (Kolejna Wyuczona Reakcja)
Agorafobia jest przedłużeniem tego samego procesu. Po wielokrotnym doświadczaniu ataków paniki osoba zaczyna unikać miejsc lub sytuacji, w których obawia się, że mogłaby dostać kolejnego ataku. Takie unikanie wzmacnia przekonanie, że te miejsca są niebezpieczne. Z czasem prowadzi to do stopniowego zawężania własnej strefy komfortu, aż w końcu osoba zaczyna czuć się bezpiecznie jedynie w kilku dobrze znanych miejscach.
To również jest w 100% proces wyuczony. Nikt nie rodzi się z agorafobią i nikt nie jest genetycznie skazany na jej rozwinięcie.
Rola środowiska – Zaburzenie Paniczne i Agorafobia są Przekazywane Poprzez Uczenie Się
Jednym z problemów badań nad odziedziczalnością jest to, że zazwyczaj nie obejmują one bliźniąt rozdzielonych po urodzeniu (takie dane są bardzo trudne do uzyskania, a dodatkowo wiążą się z kwestiami etycznymi). Oznacza to, że gdy badania pokazują, iż zaburzenia lękowe występują rodzinnie, nie zawsze można oddzielić wpływ genów od wpływu środowiska.
Wiemy natomiast, że dzieci w ogromnym stopniu uczą się od swoich opiekunów. Jeśli rodzic reaguje na świat lękiem i unikaniem, dziecko uczy się, że świat jest niebezpieczny. Jeśli rodzic reaguje na stres paniką, dziecko uczy się nadmiernie koncentrować na potencjalnych zagrożeniach.
Właśnie dlatego lęk i zachowania unikowe mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie — ale dzieje się to poprzez proces uczenia się, a nie za sprawą genów.
Cykl Paniki to Wadliwy System Alarmowy, a Nie Wada Organizmu
Kiedy ludzie słyszą słowo „genetyczne”, często myślą: „Świetnie, czyli mam złe geny.” Tak jednak nie jest. Lęk sam w sobie - w odpowiednich okolicznościach - jest niezwykle przydatny.
Czy wiesz, że w jednym z badań na małpach naukowcy usunęli z grupy najbardziej lękliwe osobniki, aby sprawdzić, co się stanie? Grupy pozbawione tych najbardziej czujnych małp wyginęły. Dlaczego? Ponieważ bardziej lękliwe osobniki pełnią rolę systemu wczesnego ostrzegania.
Najważniejsze jest jednak to, że zaburzenie paniczne i agorafobia nie są użytecznymi formami lęku.
Osoby lękowe doświadczają wielu fałszywych alarmów („Mam zawał!”, „Zaraz zemdleję!”, „Coś jest nie tak z moim oddechem!”, „Chyba wariuję!”). Jednak w przypadku ataków paniki - które leżą u podstaw zaburzenia panicznego i agorafobii - alarmy te niemal zawsze okazują się fałszywe. Problem nie polega na tym, że rzeczywiście dzieje się coś złego. Problem polega na tym, że mózg błędnie interpretuje całkowicie nieszkodliwe odczucia z ciała jako oznaki zagrożenia.
Lęk istnieje z konkretnego powodu - ma nas chronić przed rzeczywistymi niebezpieczeństwami. W zaburzeniu panicznym ten system po prostu działa nieprawidłowo. To jak czujnik dymu, który uruchamia alarm tylko dlatego, że przypaliłeś(-aś) tosty. Strach wydaje się całkowicie realny, ale w rzeczywistości nie istnieje żadne zagrożenie. A im częściej traktujemy takie fałszywe alarmy jak prawdziwe sytuacje awaryjne, tym bardziej je wzmacniamy.
Najważniejsze wnioski
Odpowiedź na pytanie brzmi więc następująco: zaburzenie paniczne i agorafobia nie są genetyczne. Są w 100% wyuczonymi reakcjami.
Niektóre osoby mogą urodzić się z bardziej wrażliwym układem nerwowym, jednak to, czy rozwinie się u nich zaburzenie paniczne lub agorafobia, zależy od doświadczeń życiowych, błędnych interpretacji oraz zachowań unikowych.
A najlepsza wiadomość? Skoro te zaburzenia są wyuczone, można się ich również oduczyć. Terapia oraz ekspozycja są w tym niezwykle skuteczne i nikt nie musi pozostawać uwięziony w błędnym kole paniki przez całe życie.
